IPB

( | )

> Zasady

Pami?tajcie o zasadach.
Znajdziecie je wszystkie klikaj?c na link:

http://www.amazonki.net/noweforum/index.php?showtopic=92

Najwa?niejsze:
-przed zadaniem pytania sprawdzi? w archiwum czy temat nie by? ju? poruszany. Do tego s?u?y funkcja Szukaj.
-postaraj si? wybra? odpowiedni dzia? do tre?ci postu
-
nazwy tematów nieodpowiadaj?ce tre?ci w nich zawartych b?d? zmieniane.
-
Posty piszemy w sposób przemy?lany - to nie jest chat i macie czas na sformu?owanie czytelnej wypowiedzi. Staramy si? pisa? po polsku. Je?li co? chcemy doda?, a nie ma jeszcze do naszego posta komentarza innego u?ytkownika, u?ywamy opcji EDYTUJ


Dzi?kuje bardzo za uszanowanie zasad.


Klikaj?c na poni?szy link znajdziecie archiwalne tematy z dzia?u:LECZENIE

http://www.amazonki.net/forum1/index.php?board=4.0

 
Reply to this topicStart new topic
> Mo?liwo?ci leczenia rozsianego raka piersi, dr. M Górna?
V
b.angel
21.03.2009, 23:20
#1


Guru na forum


Zespó? Amazonki NET
4,849
26-06 07
gród nad mleczn?
9
Numer GG: 5536919



Mo?liwo?ci leczenia rozsianego raka piersi
Sposobem na to, by wcze?nie rozpozna? nawrót choroby, jest systematyczne zg?aszanie si? na badania kontrolne.

Po zako?czeniu leczenia
Nowotwór, czyli nieprawid?owa tkanka, powsta?a ze zmienionej tkanki zdrowej, charakteryzuje si? intensywnym. niekontrolowanym wzrostem.
Dlatego te? choroba nowotworowa (w tym tak?e rak piersi), je?li nie jest leczona mo?e rozwija? si? w miejscu, w którym powsta?a, oraz rozprzestrzenia? w organizmie drog? naczy? ch?onnych i krwiono?nych: Zdarza si? te? niestety, ?e mimo leczenia, po pewnym czasie u niektórych chorych dochodzi do nawrotu choroby, zw?aszcza, gdy by?a ona~ bardzo zaawansowana w chwili rozpoznania.
Rak mo?e si? ujawni? w postaci tak zwane wznowy miejscowej lub przerzutów odleg?ych. Ognisko nowotworu mo?e pojawi? si? w obr?bie piersi po zabiegu oszcz?dzaj?cym lub w okolicy blizny po odj?ci piersi. Przerzuty z komórek raka najcz??ciej pojawiaj? si? w obr?bi ko?ci, p?uc, w?troby, skóry i mózgu.
Sposobem na to, by wcze?nie rozpozna? nawrót choroby, jest systematyczne zg?aszanie si? na badania kontrolne.

Jak dochodzi do nawrotu choroby?

Komórki nowotworu, wskutek istniej?cych w ich strukturze nieprawid?owo?ci, mno?? si? zwykle szybciej i przewa?nie nie ulegaj? procesowi tak zwanej programowanej ?mierci. Maj? zdolno?? wyzwalania czynników odpowiedzialnych za powstawanie nowych naczy? krwiono?nych s?u??cych zaopatrywaniu samego nowotworu w substancje od?ywcze. Naczynia zaopatruj?ce nowotwór s? oczywi?cie powi?zane z ca?ym uk?adem krwiono?nym. Za jego po?rednictwem komórki nowotworowe s? wi?c roznoszone do ró?nych miejsc w organizmie. Inny mechanizm dopuszczaj?cy komórki nowotworowe do krwiobiegu to wrastanie zmienionych tkanek bezpo?rednio w ?ciany naczy? krwiono?nych.
Strukturami, których zadaniem jest powstrzymywanie inwazji raka, s? w?z?y ch?onne. Drog? naczy? ch?onnych – cieniutkich kanalików, którymi ch?onka (limfa) sp?ywa z ró?nych okolic organizmu do najbli?ej po?o?onej grupy w?z?ów ch?onnych, przenoszone s? tak?e komórki nowotworowe. Ch?onka to przezroczysty p?yn ustrojowy. Je?eli nowotwór rozwija si? intensywnie i nie jest leczony, w?z?y ch?onne przestaj? stanowi? wystarczaj?c? barier? ochronn?. Komórki nowotworowe zatrzymane w ich wn?trzu rozmna?aj? si?, a z czasem wydostaj? si? poza ?cian? w?z?a ch?onnego, powoduj?c, ?e w?z?y powi?kszaj? si? ~ zrastaj? ze sob? tworz?c tak zwane pakiety.
Sie? naczy? ch?onnych ??czy si? we wspólny przewód, który doprowadza ch?onk? do uk?adu ?ylnego. Tak wi?c komórki nowotworowe, które nie zosta?y zatrzymane w w?z?ach ch?onnych s? rozprowadzane naczyniami krwiono?nymi do ró?nych narz?dów.
Szcz??liwie nie ka?da komórka nowotworowa daje pocz?tek tak zwanemu odleg?emu przerzutowi. Ró?ne nowotwory z?o?liwe maj? typowe dla siebie miejsca powstawania przerzutów.
Dla raka piersi najbardziej typowe miejsca to: uk?ad kostny, p?uc w?troba, o?rodkowy uk?ad nerwowy. Do?? cz?sto ogniska nowotworu pojawiaj? si? tak?e w rejonie blizny pooperacyjnej – równie? w obr?bi fragmentu piersi, który zosta? po leczeniu oszcz?dzaj?cym oraz w drugiej piersi. Czasem zmiana nowotworowa w obr?bie drugiej piersi nie jest przerzutem, a drugim nowotworem o zupe?nie odmiennych cechach biologicznych ni? pierwsza rozpoznana choroba.
Nie zawsze w chwili rozpoznania nowotworu mo?na przewidzie?, jak du?? sk?onno?? do tworzenia przerzutów b?dzie on wykazywa? w przysz?o?ci. Bywaj? takie postaci raka piersi, które mimo swych du?ych rozmiarów nigdy nie tworz? odleg?ych przerzutów. Zdarza si? te?, ?e bardzo ma?e ogniska nowotworu niemal od pierwszych chwil swego istnienia rozprzestrzeniaj? si? bardzo intensywnie. Dzi? jeszcze nie znamy wszystkich mechanizmów odpowiedzialnych za tak? ró?norodno?? postaci raka.
Z wieloletnich obserwacji wynika jednak, ?e im wi?kszy jest guz nowotworowy w chwili rozpoznania, tym wi?ksze niebezpiecze?stwo, ?e procesem rozrostowym zaj?te s? w?z?y ch?onne i powstan? przerzuty odleg?e. Nowe techniki badawcze pozwalaj? dzi? na wykrycie mikroprzerzutów w w?z?ach ch?onnych. Wielko?? tych ognisk nie przekracza 2 mm. Mo?na tak?e, pos?uguj?c si? metodami biologii molekularnej (analizy cz?steczek), znale?? niemal ?lad nowotworu, czyli zmian? mniejsz? ni? 0,2 mm. Wszystkie informacje uzyskiwane tak wyszukanymi metodami przybli?aj? nas do jeszcze lepszego kwalifikowania do leczenia chorych na raka piersi.
Na co nale?y zwróci? uwag??
W czasie pierwszych dwóch lat od rozpoznania choroby badania kontrolne odbywaj? si? co trzy miesi?ce, nast?pnie do pi?ciu lat – co sze?? miesi?cy, a pó?niej raz w roku. Zawsze w czasie wizyty pacjentka powinna opowiedzie? o swoim samopoczuciu, o niepokoj?cych j? objawach. Wiadomo, ?e nawet najbardziej spostrzegawczy lekarz nie jest w stanie zobaczy? wszystkiego.
Guzki i zgrubienia
Czasem drobne zmiany w wygl?dzie skóry mog? by? dostrze?one tylko przez sam? badan? i to ona powinna zwróci? uwag? badaj?cego na takie szczegó?y.
Wznowa miejscowa mo?e mie? wygl?d guzka w skórze lub tkance podskórnej. Najcz??ciej zlokalizowana jest w pobli?u blizny pooperacyjnej. Guzki mog? jednak pojawi? si? tak?e w obr?bie skóry na ca?ej klatce piersiowej. Zmiany w obr?bie piersi po operacji oszcz?dzaj?cej mog? ujawni? si? w postaci wyczuwalnego guzka, ale cz??ciej rozpoznawane s? w badaniach obrazowych - mammografii lub USG.
Przerzuty do skóry mog? pojawi? si? w dowolnym miejscu zarówno na tu?owiu, jak i skórze g?owy czy ko?czyn.
Zgrubienie w do?ach pachowych, na szyi czy w okolicy obojczyków mo?e ?wiadczy? o pojawieniu si? przerzutów w w?z?ach ch?onnych. Te okolice powinny wi?c by? szczególnie starannie zbadane w czasie wizyty kontrolnej.
Ból
Dolegliwo?ci bólowe, zw?aszcza te, które wyst?puj? stale w jednym miejscu w obr?bie ko?czyn lub kr?gos?upa, mog? sugerowa? obecno?? zmian nowotworowych w uk?adzie kostnym.
Ból w jamie brzusznej mo?e wynika? ze zmian w w?trobie lub jajnikach. Silny ból g?owy, zw?aszcza taki, któremu towarzysz? nudno?ci, zawroty g?owy, zaburzenia widzenia czy zaburzenia równowagi, to objawy spowodowane uszkodzeniem mózgu.
Uporczywy kaszel lub duszno??
Te objawy mog? ?wiadczy? o zmianach nowotworowych w obr?bie p?uc.
Nudno?ci, wymioty
Mog? towarzyszy? zmianom w mózgu (zw?aszcza je?li wyst?puj? równocze?nie z silnym bólem g?owy).
Cz?sto s? objawem zmian w obr?bie w?troby.
?ó?taczka
Za?ó?cenie skóry, b?on ?luzowych (najbardziej widoczne w jamie ustnej), bia?ek oczu ?wiadcz? o uszkodzeniu w?troby. Czasem mo?e to by? wynik ucisku powi?kszonych w?z?ów ch?onnych w jamie brzusznej na okolic? dróg ?ó?ciowych.
Ogólne os?abienie, brak apetytu, chudni?cie
Najcz??ciej towarzysz? zmianom w w?trobie, ale tak?e mog? wynika? ze znacznego zaawansowania przebiegaj?cego podst?pnie procesu nowotworowego.
Oprócz wywiadu i badania lekarskiego wykonywane s? tak?e badania krwi, a zale?nie od ich wyników oraz od informacji uzyskanych od pacjentki konieczne bywa wykonanie dodatkowo badania USG jamy brzusznej. Ocenia si? w nim przede wszystkim stan w?troby, ale tak?e w?z?ów ch?onnych w obr?bie jamy brzusznej czy nadnerczy - gruczo?ów zlokalizowanych, jak sama nazwa wskazuje, w bezpo?rednim s?siedztwie nerek.
W niektórych przypadkach wykonywane s? badania uk?adu kostnego. Jak wspomniano wcze?niej, uporczywe bóle zlokalizowane w jednym miejscu w obr?bie ko?ci s? wskazaniem do wykonania badania izotopowego - tak zwanego scyntygramu ko??ca - lub prze?wietlenia wybranych struktur kostnych.
Co najmniej raz w roku nale?y przeprowadzi? badanie ginekologiczne. Dobrze, je?li mo?e ono by? po??czone z badaniem USG macicy i przydatków. Najbardziej miarodajne jest badanie wykonane specjaln? sond? przez pochw?. Uzyskuje si? wtedy szczegó?owy obraz jajników oraz struktury macicy. Jest to zw?aszcza istotne u kobiet, które zachorowa?y na raka piersi przed pi??dziesi?tym rokiem ?ycia. U nich bowiem istnieje wi?ksze ryzyko, ?e nowotwór zwi?zany jest z uszkodzeniem genu. Skutkiem takiego defektu - tzw. mutacji - mo?e by? bowiem równoczesne wyst?pienie nowotworu w obr?bie jajników lub trzonu macicy. U wszystkich chorych do?? rzadko, ale jednak mog? pojawi? si? przerzuty raka piersi do jajników. Niestety zmiany w obr?bie jajników bardzo d?ugo nie daj? ?adnych objawów. Zarówno pierwotny rak jajnika jak i przerzuty rozwijaj? si? podst?pnie i przewa?nie mo?na je rozpozna? tylko dzi?ki systematycznie wykonywanym badaniom.
Równie? przerzuty zlokalizowane w innych narz?dach wewn?trznych mog? rozwija? si? bez znacz?cych objawów i nawet niezwyk?a czujno?? chorej czy lekarza nie zawsze pozwala w por? uchwyci? moment wznowy. Zawsze, w chwili znalezienia ogniska przerzutowego w dowolnym miejscu, nale?y przeprowadzi? szczegó?owe badania, aby ustali? rzeczywisty zasi?g nowotworu. Od tego bowiem, jak równie? od momentu pojawienia si? przerzutów, zale?y wybór metod leczenia.
Niezale?nie od tego, w jakim momencie rozwoju choroby rozpoznana zostanie wznowa, nie nale?y rezygnowa? z leczenia. Nawet, je?li b?dzie to tylko tak zwane leczenie objawowe, to i tak warto da? sobie szans?, stara? si? utrzyma? w dobrej kondycji z mo?liwie niewielkimi dolegliwo?ciami.
Jak mo?na leczy? nawrót choroby?
Leczenie nawrotu choroby musi by? dobrane indywidualnie dla ka?dej chorej. Oczywi?cie istniej? okre?lone standardy post?powania. Post?powanie planuje si? uwzgl?dniaj?c wiek chorej, stan ogólny, stopie? zaawansowania, biologiczne cechy nowotworu (obecno?? receptorów hormonalnych i receptorów HER-2). Najwa?niejszym celem leczenia jest przed?u?enie ?ycia, jednak?e dzia?ania niepo??dane :zwi?zane z leczeniem przeciwnowotworowym nie mog? by? bardziej obci??aj?ce ni? sama choroba.
Chora, a za jej zgod? tak?e rodzina lub kto? z przyjació?, ma prawo do uzyskania pe?nej informacji o mo?liwych sposobach dzia?ania. Zespó? lecz?cy nie ma prawa wywiera? presji na chor? i zmusza? jej do poddawania si? leczeniu. Musi natomiast przedstawi? plan leczenia w ró?nych odmianach. Osoba zakwalifikowana do leczenia musi pozna? szczegó?y, a przede wszystkim wiedzie? o mo?liwych powik?aniach. Niezwykle wa?ne s? tak?e informacje o przewidywanych wynikach leczenia. Podobnie jak w momencie rozpoczynania leczenia pierwotnego ogniska choroby, tak i w czasie pojawienia si? nawrotu, lekarz musi mie? odpowiednio du?o czasu na wyja?nienie wszystkich w?tpliwo?ci. Niekiedy trzeba odby? kilka spotka? z lekarzem prowadz?cym lub ca?ym zespo?em. Bywa, ?e przy podejmowaniu jakichkolwiek decyzji potrzebna jest pomoc psychologa.
Bardzo cz?sto zdarza si?, ?e plan leczenia mo?na pozna? tylko w ogólnych zarysach, poniewa? nie ma chyba dwóch identycznie przebiegaj?cych przypadków pozornie takiej samej choroby.
Zawsze w czasie leczenia choroby rozsianej trzeba bardzo dok?adnie ?ledzi? wszystkie objawy towarzysz?ce chorobie i leczeniu i na bie??co modyfikowa? plany.
Operacja
Je?li ognisko przerzutowe jest jedynym miejscem wznowy choroby, to powinna zosta? podj?ta próba leczenia operacyjnego. Dotyczy to przede wszystkim zmian w obr?bie skóry, blizny pooperacyjnej, piersi po zabiegu oszcz?dzaj?cym i drugiej piersi. Operowa? mo?na tak?e pojedyncze zmiany w obr?bie p?uc, w?troby, jajników, mózgu. W razie stwierdzenia zmian w obr?bie uk?adu kostnego operacja ca?kowitego lub cz??ciowego usuni?cia ogniska nowotworowego powinna by? po??czona z zabiegiem zabezpieczaj?cym przed ewentualnym z?amaniem ko?ci uszkodzonej przez nowotwór. Najcz??ciej leczy si? operacyjnie i zabezpiecza tak zwane osiowe struktury szkieletu, czyli kr?gos?up i ko?ci d?ugie ko?czyn dolnych.
Je?eli po pierwszej operacji (usuni?ciu pierwotnego ogniska nowotworu drog? leczenia oszcz?dzaj?cego lub poprzez odj?cie piersi) nie badano obecno?ci receptorów hormonalnych ani receptora HER2, to w chwili oceny mikroskopowej zmiany nawrotowej, bezwzgl?dnie nale?y to badanie wykona?. Wynik badania receptorów stanowi bowiem podstaw? do w?a?ciwego doboru leków.

Radioterapia
Leczenie promieniami jonizuj?cymi jest star? i wypróbowan? metod? leczenia. Polega ono na tym, ?e poddaje si? chore miejsca dzia?aniu niewidzialnej wi?zki. Promieniowanie to uszkadza komórki organizmu ?ywego. Najsilniej dzia?a na te, które szybko si? rozmna?aj?. Dlatego poddaj?c tkank? nowotworow? dzia?aniu promieni jonizuj?cych uzyskujemy zmniejszenie masy guza. Cz?sto skutkiem tego jest zmniejszenie dolegliwo?ci bólowych.
Do terapii wykorzystuje si? promieniowanie jonizuj?ce wysy?ane przez ?ród?o w postaci tak zwanej bomby kobaltowej lub przez urz?dzenie nazywane przyspieszaczem. W niektórych o?rodkach, zw?aszcza do leczenia zmian skórnych i w uk?adzie kostnym, nadal u?ywa si? aparatów rentgenowskich do terapii konwencjonalnej. Niestety promienie uszkadzaj? tak?e niektóre tkanki zdrowe. Z tego powodu leczenie musi by? prowadzone w specjalistycznych o?rodkach onkologicznych, w których mo?na precyzyjne wyznaczy? miejsca do leczenia z równoczesnym os?oni?ciem wa?nych ?yciowo narz?dów i ograniczy? zb?dne napromieniowanie zdrowych tkanek.
Zabiegi zwykle odbywaj? si? codziennie, nawet przez kilka tygodni, ale dok?adny czas trwania kuracji zale?y od rodzaju zmiany nowotworowej i jej lokalizacji.
Uzupe?niaj?ce leczenie napromienianiem na ogó? stosowane jest po operacyjnym usuni?ciu zmiany nowotworowej.
Napromienianiem leczy si? przede wszystkim wznow? miejscow? (je?eli wcze?niej takiego leczenia nie przeprowadzono – nie by?a napromieniana okolica blizny) i niektóre zmiany skórne.
Czasem rozwa?a si? tak?e napromienianie o?rodkowego uk?adu nerwowego czy przerzutów w uk?adzie kostnym. W przypadku stwierdzenia takich zmian w strukturach kostnych, zw?aszcza je?eli dominuj?cym objawem jest ból, podejmuje si? prób? leczenia napromienianiem równie? po to, aby zmniejszy? dolegliwo?ci.
Zmiany w o?rodkowym uk?adzie nerwowym najcz??ciej napromienia si? w jednej lub dwóch seriach pi?ciodniowych z kilkutygodniowym odst?pem. Bolesne, zmienione chorobowo miejsca w uk?adzie kostnym napromienia? mo?na jednorazowo wy?sz? dawk?, lub w ci?gu kilku, najcz??ciej pi?ciu seansów. W o?rodkach, w których do leczenia zmian kostnych u?ywa si? aparatów rentgenowskich, leczenie mo?e trwa? kilkana?cie dni.
Objawem ubocznym, który mo?e wynika? ze stosowania radioterapii jest zaczerwienienie i ?wi?d napromienianej skóry. Rumie? ten jednak ust?puje do?? szybko i nie stanowi na ogó? istotnego problemu. W czasie napromieniania i jeszcze mniej wi?cej dwa tygodnie od jego zako?czenia nie powinno si? moczy? skóry w obszarze leczonym. W celach ochronnych stosuje si? oliwk? lub zasypki. Mo?na u?ywa? kremu ochronnego. W miar? up?ywu czasu skóra z zaczerwienionej robi si? jasnobr?zowa, mo?e sprawia? wra?enie grubszej i sztywniejszej. Jest to skutek w?óknienia tkanki podskórnej.
Niezwyk?ej ostro?no?ci wymaga natomiast napromienianie o?rodkowego uk?adu nerwowego: Leczenie musi by? prowadzone w warunkach szpitalnych, poniewa? w pierwszym okresie mo?e doj?? do obrz?ku mózgu. Objaw ten musi by? intensywnie zwalczany przede wszystkim przy pomocy leków podawanych do?ylnie. Je?li jest spowodowany leczeniem, a nie post?pem choroby, ust?puje w krótkim czasie od zako?czenia radioterapii. W obr?bie obszaru napromienianego wypadaj? w?osy.
W chwili rozpoznania nawrotu choroby zawsze oprócz leczenia miejscowego rozwa?ane s? wskazania do terapii systemowej, czyli dzia?aj?cej na ca?y organizm.
Hormonoterapia
W przypadku rozpoznania raka zawieraj?cego receptory hormonalne zawsze w pierwszym rz?dzie rozwa?ane s? wskazania do hormonoterapii. U kobiet miesi?czkuj?cych pierwszym krokiem jest wyeliminowanie funkcji jajników. Mo?na tego dokona? drog? operacyjn?, napromienianiem lub stosuj?c odpowiednie leki. Ostatnio najcz??ciej stosowan?, najwygodniejsz?, ale te? najdro?sz? jest metoda farmakologiczna.
Zahamowanie funkcji jajników uzyskuje si? podaj?c podskórnie lek dzia?aj?cy na przysadk? mózgow?. Przysadka mózgowa to tak zwany gruczo? wydzielania wewn?trznego (gruczo? dokrewny), który wp?ywa mi?dzy innymi na dzia?anie jajników. Podawanie leku o strukturze zbli?onej do hormonu powoduj?cego uwalnianie do krwi innych czynnych substancji sprawia, ?e jajniki przestaj? funkcjonowa?. Dochodzi mi?dzy innymi do zahamowania miesi?czki. Jest to proces odwracalny, to znaczy, ?e po zako?czeniu kuracji czynno?? jajników mo?e powróci?. Nale?y jednak mie? ?wiadomo??, ?e inne metody leczenia stosowane równolegle lub po hormonoterapii mog? trwale uszkodzi? jajniki i mimo odstawienia leku miesi?czka nie pojawi si?.
Drugim etapem hormonoterapii (po operacji lub po napromienianiu jajników) jest podawanie leku antyestrogenu – tamoksyfenu. W przypadku hamowania funkcji jajników metod? farmakologiczn? tamoksyfen podaje si? równocze?nie.
U kobiet starszych, które ju? nie miesi?czkuj?, a u których rozpoznano nowotwór hormonozale?ny, dobre efekty przynosi zastosowanie w chwili stwierdzenia nawrotu choroby leku z grupy inhibitorów aromatazy – letrozolu lub anastrozolu.
Lek ten powoduje, ?e hamowana jest produkcja w?asnych estrogenów w organizmie. Estrogeny nie powstaj? wtedy nie tylko w jajnikach, ale tak?e w tkance t?uszczowej, mi??niach czy nawet w samym guzie nowotworowym.
Ocen? skuteczno?ci terapii hormonalnej prowadzi si? wykonuj?c badania kontrolne po trzech miesi?cach – je?li wcze?niej nie wyst?pi?y ?adne niepokoj?ce objawy. Kuracja trwa tak d?ugo, jak d?ugo jest skuteczna. Je?eli leczenie hormonalne by?o skuteczne, uzyskano popraw? stanu zdrowia, to istnieje du?a szansa, ?e w przypadku ponownego pogorszenia, podanie innego leku hormonalnego równie? b?dzie skuteczne. Horrmonoterapia jest metod?, która powoduje stosunkowo niewielkie objawy uboczne. Pacjentki przyjmuj?ce tamoksyfen najcz??ciej skar?? si? na objawy podobne do tych, które towarzysz? okresowi tak zwanego przekwitania: „uderzenia gor?ca”, nagle pojawiaj?ce si? poty. Po kilku tygodniach od rozpocz?cia kuracji zdarzy? si? mo?e plamienie lub krwawienie z pochwy. W czasie tej terapii mo?e te? doj?? do pogrubienia b?ony ?luzowej macicy, co czasem wymaga wykonania zabiegu wy?y?eczkowania jamy macicy. ?aden jednak z tych objawów nie jest gro?ny dla ?ycia.
Wykonuj?c kontrolne badania krwi nale?y pami?ta? o sprawdzeniu’ funkcji w?troby, poniewa? tylko sprawny narz?d mo?e przetwarza? podawane leki hormonalne umo?liwiaj?c ich skuteczne dzia?anie.
Chemioterapia
Je?eli pierwszy nawrót choroby wyst?pi? wcze?nie po operacji lub po leczeniu uzupe?niaj?cym, a zmiany post?puj? szybko, to wskazane jest podj?cie próby zastosowania chemioterapii. Jest to metoda leczenia, w której próbuje si? zwalcza? nowotwór silnymi lekami - tak zwanymi cytostatykami. Leki te wp?ywaj? na procesy rozmna?ania si? komórek. Niszcz? struktury w j?drach komórkowych uniemo?liwiaj?c normalne rozmna?anie albo uniemo?liwiaj? komórkom naprawianie powsta?ych uszkodze?. Dobór leków zale?y od tego, jakie preparaty stosowano wcze?niej. Osoby, którym nie podawano ?adnych cytostatyków, a jedynie leki hormonalne, mog? zacz?? od kuracji z?o?onej z trzech preparatów, z których dwa – metotreksat i 5-fluorouracyl – podaje si? do?ylnie w postaci zastrzyków lub niewielkich kroplówek, a trzeci – endoksan – doustnie. Ten schemat leczenia (CMF) nie wymaga pobytu w szpitalu. Chora zg?asza si? do gabinetu chemioterapii, w którym pobiera si? krew do badania i je?li liczba krwinek czerwonych, bia?ych i p?ytkowych jest prawid?owa dwukrotnie w czasie jednego kursu podawane s? leki do?ylne. Tabletki chora przyjmuje w domu przez czterna?cie dni.
Cz??ciej jednak po ocenie ogólnego stanu zdrowia, a zw?aszcza wydolno?ci serca, terapi? rozpoczyna si? od leku z grupy antracyklin w po??czeniu z jednym lub kilkoma innymi. Osobom, u których antracykliny stosowano po operacji, zwykle proponuje si? inne wielolekowe schematy leczenia.
Wiele leków musi by? podawanych w warunkach szpitalnych. Czasem podaje si? leki bez przerwy przez kilka dni. Aby podawanie odbywa?o si? precyzyjnie i równomiernie, lek odmierzany jest automatycznie przez specjalny aparat – pomp? infuzyjn?. Najcz??ciej urz?dzenie to instaluje si? na wieszaku, tak jak butelki czy pojemniki z p?ynami do kroplówek. Pacjentka ma wtedy do?? ograniczon? mo?liwo?? poruszania si?. Inny, bardziej kosztowny, a przez to trudniej dost?pny model pompy infuzyjnej mo?e by? w czasie podawania leku umocowany na pasku czy szelkach, lub umieszczony w kieszeni. Chora mo?e wtedy przyjmowa? lek równie? w domu. Wystarczy, ?e personel medyczny nauczy chor? i jej bliskich obs?ugi urz?dzenia, a nawet wymieniania pojemników z lekiem. Najcz??ciej stosowany jest schemat, w którym jeden lek (winorelbin?) podaje si? w pierwszym i szóstym dniu, a drugi (5-fluorouracyl) przez 5 dni. W sprzyjaj?cych warunkach chora wyposa?ona w pomp? i nauczona obs?ugi mo?e zg?asza? si? do szpitala tylko na dwa dni w ci?gu trzech tygodni. Czas mi?dzy kolejnymi kursami leczenia mo?e sp?dza? w domu. Ci?g?y, wielodniowy wlew kroplowy powinien by? prowadzony po zapewnieniu dobrego dost?pu do du?ej ?y?y. Najlepiej za?o?y? wtedy tak zwany port naczyniowy lub chocia? cewnik – cieniutk? rureczk?, która wk?uta jest najcz??ciej bezpo?rednio do ?y?y w okolicy podobojczykowej. Port naczyniowy to zbiorniczek z membran? umieszczony pod skór? i po??czony z opisanym cewnikiem. Leki podaje si?, wk?uwaj?c specjaln? ig?? przez membran? do zbiorniczka. Cewnik bez portu zako?czony jest zaworkiem, do którego bezpo?rednio pod??cza si? strzykawk? lub dren ??cz?cy z butelk? zawieraj?c? lek. Obs?ugiwanie tych urz?dze? nawet w warunkach domowych nie jest bardzo trudne i wymaga tylko przestrzegania zasad higieny.
Podobnie jak promieniowanie jonizuj?ce, równie? cytostatyki niszcz? tak?e niektóre zdrowe komórki i st?d objawy uboczne towarzysz?ce leczeniu.
Objawy te s? odmienne przy ró?nych rodzajach stosowanych leków. Prawie zawsze pojawiaj? si? nudno?ci i wymioty. Ich nasilenie zale?y od rodzaju leku, ale na ogó? stosuj?c odpowiednie preparaty przeciwwymiotne w postaci zastrzyków do?ylnych, czopków czy tabletek mo?na te dolegliwo?ci zminimalizowa?.
?atwiej znosi si? te dolegliwo?ci, je?eli oprócz przyjmowania leków dopasowuje si? rodzaj przyjmowanych posi?ków do reakcji organizmu. Zdarza si?, ?e przez pierwsze dwa – trzy dni po podaniu leków chora mo?e przyjmowa? tylko p?yny. Mo?e to by? tylko woda, ale równie? soki owocowe lub herbatki zio?owe. Niekiedy dra?ni?co dzia?a zapach gotowanych potraw. Warto wtedy z domownikami ustali? taki sposób przygotowywania posi?ków ?eby by? on jak najmniej uci??liwy dla pacjentki.
Je?li wymioty nie ust?puj? po podaniu leków i chorej grozi odwodnienie, poniewa? nie jest w stanie przyjmowa? nawet p?ynów, to konieczne mo?e by? zg?oszenie si? do szpitala lub ambulatorium. Tam, po zbadaniu podstawowych wska?ników we krwi, mo?na do?ylnie poda? p?yny, aby wyrówna? ewentualne niedobory.
Po leczeniu antracyklinami – lekami dzia?aj?cymi nieco silniej – prawie zawsze dochodzi do wy?ysienia. Podobny efekt, nawet o wi?kszym nasileniu – bo dotycz?cy wszystkich stref ow?osionych ??cznie z brwiami – wyst?puje po zastosowaniu leków z grupy taksanów.
Trzeba pami?ta?, ?e ka?da osoba, której grozi utrata w?osów spowodowana chemioterapi?, mo?e dosta? peruk?. Zgodnie z obecnie obowi?zuj?cymi przepisami spo?eczna s?u?ba zdrowia pokrywa koszt najta?szej. Wybranie lepszego, czy ?adniejszego modelu ??czy si? z konieczno?ci? sfinansowania ró?nicy mi?dzy rzeczywist? cen?, a przys?uguj?cym limitem dop?aty.
Zmniejszenie liczby krwinek bia?ych powoduje, ?e odporno?? organizmu jest os?abiona i zwi?ksza si? podatno?? na zaka?enie. Nale?y wi?c unika? przebywania w du?ych zbiorowiskach ludzi, nie spotyka? si? z osobami chorymi na infekcje wirusowe czy bakteryjne. W przypadku wyst?pienia niepokoj?cych objawów konieczny jest kontakt z lekarzem. Czasem, aby zapobiec infekcjom, konieczne jest podawanie leków zwi?kszaj?cych produkcj? krwinek bia?ych. Stosuje si? tak zwane czynniki wzrostu podawane w postaci zastrzyków podskórnych. Je?li dojdzie do infekcji bakteryjnej, wirusowej lub grzybiczej, podaje si? odpowiednie leki. Mo?na to robi? zarówno w warunkach szpitalnych, jak i w domu.
Nie ka?da jednak osoba mo?e bez l?ku zajmowa? si? podawaniem leków i dlatego woli zg?asza? si? do ambulatorium chemioterapii, aby powierzy? wszystkie takie czynno?ci do?wiadczonej piel?gniarce lub lekarzowi.
Decyzj? o doborze leków oraz sposobie ich podawania zawsze indywidualnie podejmuje lekarz prowadz?cy. On informuje pacjentk? o planowanym post?powaniu, uprzedzaj?c równocze?nie o mo?liwych objawach ubocznych.
Po trzech kursach leczenia wykonuje si? badania oceniaj?ce jego «skuteczno??. Pe?na kuracja obejmuje zwykle sze?? kursów, pod warunkiem, ?e wcze?niej nie nast?pi pogorszenie. Ostatecznie czas trwania leczenia ustalany jest zawsze indywidualnie.
Im lepszy efekt zostanie uzyskany dzi?ki stosowanemu leczeniu, tym wi?ksza szansa, ?e w przypadku dalszego post?pu choroby mo?liwe b?dzie podanie kolejnego zestawu leków.
Stwierdziwszy nawrót choroby w postaci zmian przerzutowych w uk?adzie kostnym, najcz??ciej obok leków hormonalnych równocze?nie podaje si? leki u?atwiaj?ce odbudow? struktury kostnej. Leki te mo?na podawa? drog? doustn? w postaci tabletek czy kapsu?ek. Kuracja zarówno preparatami hormonalnymi, jak i lekami sprzyjaj?cymi regeneracji uk?adu kostnego, mo?e by? prowadzona w warunkach domowych: Jest to bardzo korzystna cecha wymienionych preparatów. Z obserwacji wiadomo, ?e terapia prowadzona w warunkach domowych jest bardziej akceptowana przez chore.
Nowe metody leczenia
Je?eli w komórkach nowotworu znaleziono receptory HER2, to wskazane jest zastosowanie w leczeniu przeciwcia?a monoklonalnego – trastuzumabu. Jest to nowy lek, który blokuje znajduj?ce si? w nadmiarze na powierzchni komórek raka receptory dla tak zwanego nab?onkowego ludzkiego czynnika wzrostu HER2. Efektem dzia?ania trastuzumabu jest zahamowanie rozmna?ania si? tych w?a?nie komórek nowotworu. Ta metoda mo?e mie? zastosowanie mniej wi?cej u 1/5 chorych, poniewa? u takiej grupy chorych stwierdza si? nadekspresj?, czyli nadmiar bia?ka HER2. Lek ten jest skuteczny zarówno wtedy, gdy podawany jest samodzielnie, jak równie? w po??czeniu z cytostatykami. Ostro?nie nale?y post?powa? w przypadkach, w których wcze?niej stosowano antracykliny („czerwon? kroplówk?”), poniewa? trastuzumab mo?e niekorzystnie wp?ywa? na mi?sie? sercowy. Trwaj? badania nad zastosowaniem trastuzumabu w po??czeniu z lekami hormonalnymi.
Chemioterapia doustna
W ostatnim czasie pojawi?a si? jeszcze jedna, bardzo, wydaje si?, korzystna z punktu widzenia pacjentki, mo?liwo?? leczenia zaawansowanej postaci raka piersi. Wi?kszo?? leczonych wola?aby wybra? kuracj?, która nie wi??e si? z pobytem w szpitalu. Pobyt w domu sprawia, ?e chora nie czuje si? odizolowana. Nawet najcz?stsze wizyty najbli?szych nie zast?pi? rodzinnej atmosfery, w?asnego mieszkania, pokoju, ulubionego fotela, kontaktu z domowym zwierzakiem. Leczenie w domu oznacza tak?e mniejsze obci??enie psychiczne, mniejszy poziom bólu, l?ku i depresji; daje poczucie bezpiecze?stwa, stabilno?ci i niezale?no?ci
Równie? d?ugotrwa?e przyjmowanie leków do?ylnie jest trudniej akceptowane, nawet je?li odbywa si? w warunkach domowych. Wymaga to bowiem utrzymywania dost?pu do ?y?y, co jest zwi?zane z kosztami, niewygod? i mo?liwo?ci? wyst?pienia powik?a?. Konieczne jest systematyczne zg?aszanie si? w ambulatorium chemioterapii. Dla osób mieszkaj?cych z dala od o?rodka onkologicznego wi??e si? to z wydatkami na podró?.
Naprzeciw oczekiwaniom chorych, które chcia?yby unika? leczenia szpitalnego, wychodzi nowa posta? leku przeciwnowotworowego.
Teraz u wielu chorych zamiast stosowania leczenia cytostatycznego w postaci wlewu, mo?na stosowa? nowy lek w postaci tabletek.
Kapecytabina to lek co najmniej tak samo skuteczny jak 5-fluorouracyl. Mo?e by? stosowana zarówno sama, jak i w po??czeniu z winorelbin? czy docetakselem. Jeden kurs leczenia trwa dwa tygodnie. Tabletki podawane s? dwa razy dziennie po jedzeniu. Po tygodniowej przerwie kuracj? powtarza si?. Leczeniu mog? towarzyszy? objawy uboczne ze strony przewodu pokarmowego oraz czasem dokuczliwy rumie? i z?uszczanie si? skóry z d?oni i stóp. Zwykle jednak dolegliwo?ci te ust?puj? do?? szybko i rzadko s? powodem zupe?nego zaprzestania kuracji. Wiele osób nawet w czasie trwania kuracji mo?e nadal pracowa?. Stosowanie leku w warunkach domowych, w postaci doustnej praktycznie nie ogranicza codziennej aktywno?ci, pozwala na utrzymanie kontaktów rodzinnych i towarzyskich. Co równie? jest istotne – ograniczone s? wydatki zwi?zane z hospitalizacj? a tak?e podró?ami na zabiegi.
Udzia? w badaniach klinicznych
Leczenie raka piersi, a zw?aszcza jego postaci zaawansowanej, jest ci?gle przedmiotem bada?. Wprowadzane s? nowe leki, zmieniane sposoby podawania preparatów ju? wypróbowanych. Aby oceni? rzeczywist? skuteczno?? ró?nych metod zwalczania tego nowotworu, konieczne jest prowadzenie tak zwanych bada? klinicznych. Polegaj? one na stosowaniu nowych leków i porównywaniu ich skuteczno?ci ze skuteczno?ci? u?ywanych obecnie. Badane leki przed dopuszczeniem ich do u?ycia w praktyce s? wcze?niej testowane w warunkach laboratoryjnych. Niektóre chore s? przez swojego lekarza prowadz?cego zapraszane do wzi?cia udzia?u w programie badawczym. Najcz??ciej osoby chore na ten sam rodzaj nowotworu i w takim samym stadium zaawansowania s? losowo dzielone na kilka grup, z których ka?da jest leczona nieco inn? metod?. Badanie mo?e polega? na wprowadzeniu nowego leku lub podawaniu znanych ju? wcze?niej, ale w innych dawkach, w innych okresach.
Kwalifikacja do badania poprzedzona jest uzyskaniem szczegó?owych informacji o jego przebiegu (czasie trwania, cz?sto?ci przeprowadzania kontroli, przewidywanych dzia?aniach ubocznych). Chora w obecno?ci ?wiadka musi wyrazi? pisemn? zgod? na rozpocz?cie leczenia now? metod?. Sta?? zasad? jest to, ?e w ka?dej chwili mo?na zrezygnowa? z udzia?u w próbie i poprosi? o leczenie sposobem uznanym za konwencjonalny. Cz?sto zg?oszenie si? do badania daje szans? na leczenie ?rodkiem, który zosta? wcze?niej sprawdzony pod wzgl?dem bezpiecze?stwa, przewidywalna jest jego skuteczno??, a lek nie jest jeszcze dost?pny na rynku.
Nigdy zespó? lecz?cy nie ma prawa wywiera? presji na chor? i obiecywa? rewelacyjnych wyników terapii, która dopiero jest przedmiotem badania.
Jak radzi? sobie z dolegliwo?ciami?
W czasie, gdy zaczynaj? pojawia? si? dolegliwo?ci spowodowane post?pem choroby, pacjentka powinna mie? sta?? opiek?. Niezb?dna jest mo?liwo?? kontaktowania si? ze swoim lekarzem. Informowanie o objawach towarzysz?cych chorobie daje szans? na dostosowanie leczenia do bie??cych potrzeb.
Ból, który towarzyszy post?powi choroby nowotworowej bardzo cz?sto wynika z bezpo?redniego uszkadzania zako?cze? nerwowych.
W przypadku pojawienia si? dolegliwo?ci bólowych w obr?bie uk?adu kostnego mo?na prowadzi? leczenie preparatami poprawiaj?cymi przemian? tkanki kostnej. Leczenie bifosfonianami – tak nazywa si? grupa leków wp?ywaj?cych na metabolizm ko?ci – mo?na prowadzi? podaj?c leki doustnie lub w postaci do?ylnej. Szczególnie bolesne miejsca mo?na napromienia?. Napromienianiem i odpowiednim zabezpieczeniem ortopedycznym mo?na zlikwidowa? lub zmniejszy? bóle oraz cz?sto zapobiec z?amaniu os?abionej ko?ci.
W przypadku pojawienia si? dolegliwo?ci bólowych o dowolnej lokalizacji, oprócz stosowania leczenia przyczynowego (hormonoterapia, bifosfoniany, napromienianie, chemioterapia), nie powinno si? odwleka? rozpocz?cia odpowiedniego leczenia bólu.
Na temat stosowania leków przeciwbólowych, a zw?aszcza morfiny, kr??? informacje oparte na nierzetelnych danych. Nie jest prawd?, ?e podanie narkotycznego leku przeciwbólowego powoduje trwa?e przyzwyczajenie. Umiej?tne stosowanie tych leków jest skuteczne, odgrywa ogromn? rol? w zapewnieniu chorym dobrej jako?ci ?ycia z chorob?. Najwa?niejszym elementem walki z bólem jest systematyczne stosowanie zaleconych ?rodków, nawet, a zw?aszcza wtedy, kiedy ból jeszcze nie jest silny.
Najlepiej, je?li leczeniem bólu zajmuje si? specjalista. W Polsce poradnie przeciwbólowe istniej? w o?rodkach onkologicznych i poradniach neurologicznych. Oprócz leczenia farmakologicznego w poradniach przeciwbólowych prowadzone s? zabiegi akupunktury czy elektrostymulacji. Czasem wykonuje si? zabiegi maj?ce na celu przerwanie przekazywania bod?ców bólowych z miejsc dotkni?tych chorob?. Zwykle poradnie te wspó?pracuj? ?ci?le z hospicjami. równie? z tak zwanymi hospicjami domowymi.
Leki przeciwbólowe stosowane przewlekle mog? powodowa? zaparcia. Wbrew pozorom jest to bardzo dokuczliwy objaw i nale?y zadba?, ?eby nie sprawia? on osobie chorej dodatkowych dolegliwo?ci. Warto wypróbowa? ró?ne preparaty i dobra? indywidualnie najlepszy sposób post?powania. Mo?e to by? dzia?anie bardzo naturalne, czyli podawanie kompotów z suszonymi owocami, zw?aszcza suszonymi ?liwkami. Je?li nie jest ono do?? skuteczne, mo?na przyjmowa? preparaty zio?owe w postaci herbatek, kropli lub tabletek. Po porozumieniu z lekarzem prowadz?cym lub lekarzem rodzinnym mo?na przez krótki czas stosowa? leki przeczyszczaj?ce. Stosunkowo bezpiecznym preparatem mo?e by? laktuloza w postaci syropu.
Przykr? dolegliwo?ci?, która mo?e by? spowodowana dzia?aniem morfiny, ale tak?e, w innych przypadkach, uszkodzeniem w?troby, s? nudno?ci i wymioty. Mo?na im zapobiega? stosuj?c leki przeciwwymiotne w postaci kropli lub czopków.
Innym objawem, cz?sto towarzysz?cym chorobie nowotworowej jest post?puj?ce os?abienie. Jest ono cz?sto spowodowane niedo?ywieniem – upo?ledzone funkcjonowanie w?troby mo?e powodowa? nudno?ci i wymioty, a to wp?ywa na niech?? do przyjmowania pokarmów. Przeciwdzia?a? mu mo?na podaj?c leki zwi?kszaj?ce ?aknienie. Czasem stosuje si? w takich przypadkach octan megestrolu, lek podawany w postaci tabletek lub zawiesiny. Jest to preparat hormonalny, który pierwotnie by? stosowany w leczeniu zaawansowanego raka piersi, a obecnie jest u?ywany jako ?rodek wspomagaj?cy w ró?nych innych stanach powoduj?cych os?abienie i nadmierne chudni?cie.
Stosowanie tego ?rodka nale?y zawsze uzgodni? z lekarzem, poniewa? nie powinny przyjmowa? go mi?dzy innymi osoby zagro?one chorob? zakrzepow?.
Nie nale?y jednak zmusza? osoby chorej do przyjmowania pe?nych posi?ków w standardowym rytmie. Nale?y dba? o dostarczanie odpowiedniej ilo?ci p?ynów i to one mog? by? wysokokaloryczne, zawiera? sporo bia?ka i ewentualnie w zale?no?ci od potrzeb – witaminy. Podawanie takich preparatów powinno si? uzgadnia? z lekarzem prowadz?cym.
Inn? przyczyn? os?abienia i utraty masy cia?a mo?e by? tak?e mobilizacja si? obronnych ustroju do zwalczania nowotworu. Czynniki prowadz?ce do martwicy tkanek nowotworowych w zaawansowanej chorobie mog? niestety tak?e oddzia?ywa? niekorzystnie na prawid?owe struktury organizmu.
Niezale?nie od sta?ej wspó?pracy z onkologiem warto nawi?za? kontakt najbli?szym o?rodkiem leczenia bólu i zespo?em hospicyjnym.
Zespo?y hospicyjne – hospicja domowe – wspieraj? chorych i ich rodziny. Zwykle w sk?ad zespo?u wchodzi lekarz, piel?gniarki, ?wieckie i duchowne osoby pracuj?ce jako wolontariusze. Wszystkie te osoby s? bardzo dobrze przygotowane do pracy z chorymi w domu. Odwiedzaj? pacjentów wymagaj?cych pomocy, wykonuj? niezb?dne zabiegi. Lekarze wystawiaj? recepty na leki czy ?rodki opatrunkowe, kieruj?c ca?ym post?powaniem. Dla wielu chorych wa?niejsza ni? samo przyjmowanie leków jest mo?liwo?? spotkania i rozmowy z ?yczliwymi i ch?tnymi do pomocy lud?mi. Nie w ka?dym bowiem domu jest kto?, komu codzienne obowi?zki zawodowe nie przeszkadzaj? w byciu z osob? chor? czy cierpi?c?.
Warto w tym miejscu przypomnie?, ?e zgodnie z obowi?zuj?cymi obecnie przepisami, ka?da osoba pracuj?ca ma prawo do wykorzystania w ci?gu roku czternastu dni wolnych, po?wi?conych na opiek? nad chor? najbli?sz? osob?. Lekarz opiekuj?cy si? bezpo?rednio osob? chor? wystawia zwolnienie z pracy dla cz?onka najbli?szej rodziny. Z takich wolnych dni warto korzysta? wtedy, kiedy chory cz?onek rodziny nie musi przebywa? w szpitalu, natomiast nie jest do?? silny, aby samodzielnie wyprawia? si? z domu na zabiegi – chemio- czy radioterapi?, albo po prostu wymaga pomocy przy wykonywaniu codziennych czynno?ci. Istotne jest w?a?ciwe zaplanowanie dni po?wi?conych na opiek? nad chorym w domu. Wiadomo, ?e wi?kszo?? ludzi obawia si? pobytu w szpitalu, m?czy ich samotno?? w otoczeniu innych chorych. Dlatego wskazane jest uzgodnienie z lekarzem prowadz?cym takiego sposobu leczenia, który pozwoli na ograniczenie do minimum czasu sp?dzanego w szpitalu. Dotyczy to mi?dzy innymi sytuacji, kiedy mo?na preparaty podawane do?ylnie zast?pi? podobnymi w postaci doustnej, a zastrzyki plastrami z wolno uwalniaj?cymi si? lekami.
Mo?liwo?ci podobnych dzia?a? jest sporo. Wszystkie one mog? by? wykorzystywane pod warunkiem, ?e nie ma bezwzgl?dnych wskaza? do leczenia szpitalnego. Ostateczn? decyzj? zawsze podejmuje lekarz prowadz?cy po rozmowie z chor? i jej bliskimi.
W przypadku osób samotnych kontakt z o?rodkiem hospicyjnym bywa szczególnie wa?ny. Zdarza si?, ?e zachodzi konieczno?? zamieszkania na sta?e w hospicjum, gdzie personel medyczny i wolontariusze mog? zapewni? ca?odobow? pomoc. Bywaj? sytuacje, kiedy rodzina czy najbli?si z racji obowi?zków zawodowych, czy stanu w?asnego zdrowia nie mog? zapewni? pe?nej opieki. Wtedy tak?e warto mie? kontakt z hospicjum, i gdy sytuacja tego wymaga, osoba chora mo?e tam zamieszka? na sta?e lub w szczególnie trudnych okresach.
Nawet, gdy leczenie przyczynowe przyniesie ust?pienie dolegliwo?ci i pomoc ze strony hospicjum nie b?dzie potrzebna, sama ?wiadomo??, ?e w ka?dym momencie mo?na uzyska? wsparcie, bardzo u?atwia zmaganie si? z chorob?. Równie? najbli?si, którzy cz?sto z wielkim niepokojem towarzysz? osobie chorej i staraj? si? zapewni? jej jak najlepsz? opiek? w trudnych chwilach, b?d? czuli si? bezpiecznie, wiedz?c, ?e gdy nadejdzie kryzys, mog? liczy? na kogo?, kto kompetentnie udzieli porady.


(dr Maria Górna? – „Mo?liwo?ci leczenia rozsianego raka piersi”
– Klinika Onkologii Wojskowego Instytutu Medycznego w Warszawie)


--------------------




.... przewróci?o si?, niech le?y ....
Go to the top of the page
 
+Quote Post
« · Leczenie · »
 

Reply to this topicStart new topic

 

: · ·

· · ·

: 26.02.2020 - 5:05